In 2025 voerde Birch samen met SEO, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken, de periodieke evaluaties uit voor het Ondernemerschap- en Innovatiebeleid (2020-2025). Deze thema’s omvatten beleidsartikelen 2 en 3 van de EZ–begroting. Vanwege de complementariteit van de thema’s zijn ze gelijktijdig onderzocht. Birch heeft daarbij ook het flankerend EZ-beleid op het bevorderen van beschikbaarheid en kwaliteit van menselijk kapitaal onderzocht. 
 
In de periodieke rapportages geven we een totaalbeeld van de beleidsmix en doen we uitspraken over de mate van doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid in de periode 2020-2025.  

In de kern is het Nederlandse ondernemerschaps- en innovatiebeleid effectief en legitiem en draagt het bij aan het versterken van het verdienvermogen van de economie en het stimuleren van innovatie en kennisontwikkeling om maatschappelijke uitdagingen op te lossen (zoals arbeidsmarktkrapte, druk zorgsysteem en klimaatverandering). De beoogde impacts zijn duurzame en maatschappelijke verantwoorde welvaartsgroei, een positie in de top van de meest concurrerende economieën wereldwijd en één van de innovatieleiders van Europa, en R&D-investeringen van minimaal 3% van het bbp in 2030.  

De hoofdconclusies van het onderzoek over de twee thema’s zijn als volgt samengevat in de rapportage:

Ondernemerschap: 

• Het ondernemerschapsbeleid is over het algemeen goed onderbouwd, sluit aan bij erkende falens en functioneert in de praktijk veel(al) doeltreffend en doelmatig. 

• Doeltreffendheid en doelmatigheid beperkter voor beleid gericht op de beschikbaarheid van voldoende gekwalificeerd menselijk kapitaal 

• De beleidslegitimatie van de meeste fiscale ondernemersregelingen is beperkt 

• De ambitie om het Nederlandse ondernemings- en vestigingsklimaat tot de wereldwijde top te laten behoren wordt behaald, maar staat de afgelopen jaren wel onder druk. 

• In het geheel toont het beleid lerend vermogen 

• Verbetering van de samenhang en schaal kunnen de effectiviteit en efficiëntie van het ondernemerschapsbeleid vergroten. 

Het ondernemerschapsbeleid presteert met name sterk op het verbeteren van marktwerking en het ondersteunen van ondernemers, maar kent zwakke plekken in de effectiviteit van fiscale prikkels en de aansluiting op bredere randvoorwaarden zoals arbeidsmarkt en energie. 

Innovatie:

• Er bestaat brede consensus dat innovatie kennisspillovers genereert en maatschappelijke uitdagingen helpt op te lossen en dat het innovatiebeleid hieraan veelal (deels) doeltreffend en doelmatig bijdraagt 

• Het beleid gericht op start-ups en scale-ups en de digitale transitie kampt met beperkte budgetten, overlap en uitdagingen over afbakening 

• Sectorspecifieke steun is economisch lastig te rechtvaardigen, maar kan vanuit strategische autonomie verdedigbaar zijn 

• Generiek beleid vormt de basis, terwijl de aandacht voor specifiek beleid groeit 

• Het innovatiebeleid om Nederland een koploper van innovatie te maken slaagt, maar de 3%-doelstelling wordt niet behaald 

• In het geheel toont het beleid lerend vermogen 

• Een verbetering van de samenhang en schaal kan de effectiviteit en efficiëntie van het innovatiebeleid vergroten 

Het innovatiebeleid draagt aantoonbaar bij aan kennisontwikkeling en innovatiekracht, maar kan aan effectiviteit winnen door betere samenhang tussen generieke instrumenten, missiegedreven beleid en strategische aandachtspunten.

Overkoepelend geldt dus dat verdere versterking mogelijk is door meer focus, samenhang en scherpere prioritering binnen de beleidsmix. Uit de aanbevelingen volgt nog het advies om de doelenboom te vereenvoudigen; de complexiteit van het instrumentarium te beperken; door te gaan met de huidige praktijk van evalueren, leren en verbeteren; en, tot slot, om de rol van periodieke rapportage te versterken

In lijn met inzichten uit het rapport over evaluatiemethoden van Commissie Ter Weel, hebben Birch en SEO gekozen voor een contributieanalyse. Een contributieanalyse kijkt in hoeverre beleid aannemelijk bijdraagt aan geobserveerde uitkomsten. Deze methode is met name van toepassing bij complex beleid met meerdere instrumenten, indirecte effecten en invloed van externe factoren. Aan de hand van de beleidstheorie (input, activiteiten, output, outcome, impact) kan onderzocht worden hoe werkingsmechanismen bijdragen aan de beoogde beleidsdoelen. Met verschillende analyses wordt bewijs verzameld, waarmee plausibel gemaakt kan worden dat het beleid werkt zoals verondersteld.  
 
De aanpak bestond uit meerdere stappen, waarin verschillende kwalitatieve en kwantitatieve deelanalyses zijn uitgevoerd. Onderdelen van dit onderzoek waren beleidsreconstructie (werking per instrument en doel), literatuurstudie, interviews, doorlichting van eerdere evaluaties en monitors, internationale vergelijking en financiële analyse.  
 
In de synthese werden alle inzichten gecombineerd en geïntegreerd tot conclusies en lessen. Ook bevatten de periodieke rapportages besparings- en intensiveringsvarianten. 

De rapportages zijn positief beoordeeld door een onafhankelijke deskundige van het Centraal Planbureau (CPB), die de validiteit, zorgvuldigheid en bruikbaarheid van het onderzoek onderstreept.  

De periodieke rapportages zijn onderdeel van de evaluatieverplichting van overheidsbeleid en vormen een belangrijke bouwsteen voor de verdere ontwikkeling van het Nederlandse ondernemerschaps- en innovatiebeleid. 

De bevindingen en aanbevelingen worden meegenomen in de beleidsreactie van het ministerie van Economische Zaken en bieden concrete aanknopingspunten voor het versterken van bestaande instrumenten, verder ontwikkelen van missiegedreven beleid en het verbeteren van evaluatiepraktijken.

Bij Birch vinden we het belangrijk om ervoor te zorgen dat beleid effectief en doelmatig is. Heeft u vragen? Neem contact op met een van onze ervaren adviseurs.